13. kritisizm filosofu. cavanliginda dogmatist ve rasionalist olan kant david hume oxuduqdan sonra biraz basqa istiqamete yonelir, ve aglin mutleq varligi basa dusmesinin imkansiz oldugunu deyir. belelikle obyektiv sekilde dogmatizm - septisizm, empirizim - rasionalizm ideologiyalarini tenqid elemisdir. kant deyirdi butun bilgi testlerle baslayir, ama testlerden yaranmir. testden once gelen hec bir bilgi yoxdu, test bilginin xam maddesini yaradir, ancaq bu bilginin testden cixdigi menasina gelmir. bilgi ucun testin yaninda bir basqa seye de ehtiyacimiz var. o da testle elde olunan xam maddedinin bir formaya salinmasidir. bunu da zehnimizdeki bir sira zehin formlari heyata kecirir, bu formlardan testden yaranmaz, apiroridir. test olmadan nezeriyyeler, nezeriyyeler de olmadan testler kordur. ama bizim elimizdeki bilgiler fenomenlerin bilgisidir. zehine gore yaradilmamis seyin ozunu, yeni numeni bile bilmerik. biz obyektlerin ancaq formalarini bile bilerik. bilgi mutleq deyil, insana goredir, nisbidir. zehin formlari da her kesde eyni oldugu ucun bilgi mutleq ve vacibdir. metafizikaya qarsi ciddi tenqidi fikirler qurmusdur kant. prolegomenasinda yazirdi, dunyanin sonu var? zaman deyilen sey heqiqeten de var? insan yasadigi dunyani basa dusmek ucun mekan ve zaman olcu vahidleri istifade eleyir. bu olcu vahidleri bizim basa dusdyumuz dunya xaricinde bu tip suallar verdirir, mesleen riyaziyyat ne qeder de dehsetlidir? zaman haqqinda ise deyirdi, dinazavrlrin yasadigi dunya ile bizim yasadigimiz dunya eynidir. aradan iller kecmedi, cunki il deyilen bir sey yoxdu. il madde deyil, tebiete uygun bir sey deyil, il sadece insan beyninin yaratdigi bir kodlama sistemidir. netice olaraq beyin qrulusumuz bize cavabi olmayan suallar verir. ve bu suallar eslinde bir bugdir.buna gore de insanlar metafizikaya teref qacir.
kantdan evvel insan davranislari iki formada aciqlanirdi. rousseaci romantizm, millin liberalizmi. kant her eyi yaxsi niyyete soykemisdir. bir herekein exlaqi olub olmamasini o hereketin neticesine deyil, baslayandaki niyyetine baxilirdi. insan bir hadise qarsisinda uc seyden dolayi herekete keced. rousseacu hereket, yeni insanin xarakterile baglidir bu. o biri sonunda bir qazancin olacagindan edilen hereket, liberal gorus yeni. sonuncu ise budur, orada, o yerde herekete kecmek bir tapsiriqdi.